BACK DOOR Boletin Lia-Foun Kona ba Timór Loro Sa’e
Uma-fatin (pájina primáriu) | Lia-tetun | Lia-indonézia | Lia-portugés | Buka website ne’e
"Iha loron 6 fulan fevereiru 2001, Mary Robinson, nudar portavos ONU nian ba direitu emar nian, fo sai relatoriu ida kona ba situasaun direitu emar nian iha Timor Loro Sa’e. Relatoriu ne’e nudar progresu hosi sorumutu UNHRC tinan liu ba. Iha tempu neba, ulun komisaun nian rekere atu relatoriu hosi portavos komisaun ba soromutu 2001 iha Genebra. Relatoriu ne’e tenke fo sai informasaun no analiza kona ba buat sira nebe iha relasaun ho investigasaun no prosekuzaun kona ba hahalok a’at hasoru humanidade nebe hala’o iha Timor Loro Sa’e durante Indonejia okupa teretoriu ne’e. Kona ba ne’e, relatoriu ne’e falha bo’ot. ... Povu Timor Loro Sa’e – hanesa mos sira seluk nebe funu ba demokrasia no dereitu emar nian iha Indonejia laran – merese atu simu diak liu tan : lia los no justica." La’o Hamutuk, Instituto Timor Lorosa’e ba Analiza no Monitoring Reconstrucao

Boletim La'o Hamutuk

Vol. 2, Nos. 1-2 Abríl 2001  [pdf 280k]  http://www.etan.org/lh/PDFs/lhbl2n1t.pdf

Vizaun Jeral Hosi Fundu Ba Rekonstrusaun Timor Loro Sa’e

La’o Hamutuk, Instituto Timor Lorosa’e ba Analiza no Monitoring Reconstrucao


Iha Boletim Laran ...

http://www.etan.org/lh/PDFs/lhbl2n1t.pdf  [pdf 280k]




Editorial: Relatoriu ikus liu hosi Komisaun As ONU nian ba Direitu Emar nian (UNHRC) fasilita impunidade Indonejia nian

Iha loron 6 fulan fevereiru 2001, Mary Robinson, nudar portavos ONU nian ba direitu emar nian, fo sai relatoriu ida kona ba situasaun direitu emar nian iha Timor Loro Sa’e. Relatoriu ne’e nudar progresu hosi sorumutu UNHRC tinan liu ba. Iha tempu neba, ulun komisaun nian rekere atu relatoriu hosi portavos komisaun ba soromutu 2001 iha Genebra.

Relatoriu ne’e tenke fo sai informasaun no analiza kona ba buat sira nebe iha relasaun ho investigasaun no prosekuzaun kona ba hahalok a’at hasoru humanidade nebe hala’o iha Timor Loro Sa’e durante Indonejia okupa teretoriu ne’e. Kona ba ne’e, relatoriu ne’e falha bo’ot.

Parte uluk hosi relatoriu badak ne’e, relatoriu pagina 10, tanba Robinson nia visita iha fulan Agostu 2000 mai Timor Loro Sa’e. Hanesan ezemplu relatoriu ne’e hateten katak nia ba Suai “hodi kari ai-funan iha fatin nebe sira oho ema iha tinan 1999,” no katak nia husik hela nota ida ba enkontru ida kona ba direitu emar nian tuir mai kona ba Timor Loro Sa’e, iha Dili.

Haré liu tiha preokupasaun komisaun nian kona ba Timor oan nebe lakon, mate nomos “refuziadu sira” iha Timor Loro Monu, relatoriu ne’e mos diskuti kona ba ninia vizita iha fulan Novembru 2000 iha Jakarta. Iha nebá, jaksa agung Indonejia nian husu suporta tekniku hosi UNHRC ba investigasaun no persekuzaun ba hahalok a’at sira nebe mosu iha Timor Loro Sa’e iha 1999. Liu tiha fulan lima ikus, UNHRC sei hein hela konfirmasaun hosi ministru estranzeiru Indonejia nian katak kooperasaun ne’e bele lori ba oin nafatin.

Relatoriu sira restu ne’e diskuti kona ba servisu fatin komisaun nian atu hodi fo tulun no asistensia ba UNTAET, nune’e mos aktividade sira hosi unit UNTAET ba direitu emar nian, no buat hirak seluk nebe iha relasaun nebe mosu iha Timor laran. (Kona ba rekursu sira nebe la to’o ba investigasaun no prosekusaun hosi “hahalok a’at sériu sira” iha Timor laran, haré iha editorial pagina 24.)

Sai hosi soromutu iha fulan Novembru iha Jakarta nebe hateten iha leten, relatoriu ne’e la hateten buat ruma kona ba Indonejia, mos la kolia kona ba kooperasaun nebe falta hosi ukun-nain Indonejia nian sira ho UNTAET. Relatoriu ne’e mos falha atu bele esklarese kona ba kontinuasaun hosi inpunidade nebe ukun-nain militar no civil Indonejia nian sira hetan ba, no mos defeitus Indonejia nian atu bele hakonu Memorandum Komprende Malu (MoU) nebe asina hamutuk ho UNTAET. Lia fuan sira hanesa “TNI” no “militar” la dun mosu iha dokumentu ne’e; lia fuan “milisia” mosu deit iha kontestu diskuzaun kona ba atake hasoru igreja protestante iha Aileu, Junhu liu ba (tanba tuir reportazen igreja protestante, konforme ema hateten, iha ligasaun ho milisia).

Maski dokumentu ne’e kolia hela kona ba vizita Robinson nian mai Dili, dokumentu ne’e halakon tiha faktu kona ba Timor Loro Sa’e oan lubun ida nebe mai iha komisaun atu fo tulun ba akontabilidade liu hosi prosekusaun ba hahalok a’at hasoru emar nebe hala’o molok tinan 1999. Nudar relatoriu nebe fo sai ba press hosi tempu nia esplika, oin sa mos Robinson ho kuidadu teb-tebes hadok tiha buat nebe sira eziji, hodi esplika katak maski nia konsiente kona ba “hahalok a’at nebe maka’as teb-tebes ba tinan bar-barak,” ba ida ne’e nia hanoin komisaun ba lia los no rekonsiliasaun bele sai ai-moruk nebe diak liu, ONU preokupa deit ho akontesimentu sira nebe mosu iha Setembru kotuk (1999), tanba destruisaun ne’e mosu kedas iha ONU nia oin.

Ikus liu, dokumentu ne’e la hateten kona ba tribunal internasional - maski statement hosi chefe ninian ba dokumentu ne’e fo notas kona ba komisaun inkeritu internasional (Janeiru 2000). Komisaun ne’e husu atu ONU “establese tribunal internasional ida ba direitu emar nian” - pasu ida, tuir komisaun ne’e, nebe fundamental ba estabilidadi social-politika ba Timor Loro Sa’e aban-bainrua.

Konselhu Seguransa ONU nian mos simu proposta Indonejia nian atu fo tempu uluk ba nia atu halo justisa ba ema sira nebe akuza sala. Konselhu Seguransa husu ba Jakarta atu lori sira nebe responsabliza ba teror iha 1999 hodi halo justica “lalais” maski tinan ida liu tiha ona, progresu kona ba ne’e uituan teb-tebes.

Hodi haluha tiha buat hirak ne’e, relatoriu UNHRC nian fasilita inpunidade nebe kontinua la’o iha Indonejia. Ida ne’e mos marzinaliza hela sofrimentu Timor oan sira nian pra-1999 hodi la hateten buat ruma kona ba invazaun, no okupasaun ilegal Indonejia nian, no hahalok aat hasoru emar hotu-hotu nebe hala’o iha 1975-1998. Kona ba ida ne’e UNHRC hakoi tiha justica.

Fulan kotuk, Komisaun fo sai katak nia ba atu bele harii ninian servisu fatin (desde ne’e nia hateten katak nia sei hela ba tinan ida liu). Maibe razaun tansá nia dada fali planu ne’e tanba falta suporta finansial no politika hosi nasaun membru sira ba Komisaun As ne’e.

Maski servisu fatin Robinson nian preciza suporta, suporta nebe relativu kuran labele halós no esplika relatoriu foin dadauk nebe fraku.

Tuir reportazen, governu Indonejia haksolok teb-tebes ho konteudu dokumentu ne’e nian. No le’e relatoriu ne’e fo mo-mos tansa mak ida ne’e sai lia. Maibe ba Timor oan sira dokumentu UNHRC ne’e la to esperansa barak.

Nudar sesaun anual UNHRC nian atu taka iha Abríl klaran, chefe mos fo sai statemen ida kona ba negosiasaun ho governu Indonejia, maski la hateten kona ba tribunal internasional no jogada foer Indonejia nian hodi ladún fo kooperasaun ba prosesu justica nian, statemen ne’e haka’as Indonejia atu lori ema sira nebe responsabiliza kona ba violasaun direitu emar nian no abuzu ba lei humanitaria iha Timor Loro Sa’e. Ida ne’e mos haka’as Jakarta “atu kontinua” labele kansela tan, atu hakonu ninia responsabilidade atu dezarma no hafahe tiha milisia sira, atu halo restorasaun seguranca ba kampo refuziadu sira iha Timor Loro Monu no hola medidas atu garantia katak refuziadu sira bele hili livre ho informasaun nebe diak atu fila mai Timor Loro Sa’e ka hela nafatin iha Indonejia, maski statement cefe ne’e ninian diak liu fali relatoriu komisaun as ne’e nian, provalvemente ne’e sei forte liu tan wainhira Komisaun As ne’e husu tiha aksaun internasional ida atu hakotu impunidade.

Povu Timor Loro Sa’e – hanesa mos sira seluk nebe funu ba demokrasia no dereitu emar nian iha Indonejia laran – merese atu simu diak liu tan : lia los no justica.


La’o Hamutuk, Instituto Timor Lorosa’e ba Analiza no Monitoring Reconstrucao  Updated May 12
Saida mak La’o Hamutuk? La’o Hamutuk organizasaun klibur Ema Timor Lorosa’e no Ema Internacional ne’ebe buka atu tau matan, halo analize ho halo relatorio kona ba hahalok (actividade) instuisaun internacional ne’ebe oras ne’e haknaar iha Timor Lorosa’e, liu-liu hahalok sira ne’ebe iha relasaun ho rekonstrusaun fizika no social Timor Lorosa’e nian. La’o Hamutuk fiar katak Povo Timor Lorosa’e mak tenke hakotu iha procesu rekonstrusaun ne’e nia laran no procesu rekonstrusaun ne’e tenke demokratiku no transparante duni.
Staf Timor oan: Inès Martins, Fernando da Silva, Thomas Freitas; Staf Internasional: Pamela Sexton, Mark Salzer; Kuadru Ejekutivu: Sr. Maria Dias, Joseph Nevins, Fr. Jovito Rego de Jesus Araùjo, Aderito Soares
Local Contact:  P.O. Box 340, Dili, East Timor (via Darwin, Australia)  Mobile fone: +61(408)811373;  Telefone Uma: +670(390)325-013
International contact: +1-510-643-4507 Email: laohamutuk@easttimor.minihub.org  Homepage: http://www.etan.org/lh
Boletim La’o Hamutuk: [Tetum PDF format]
Vol. 2, Nos. 1-2 Abríl 2001 Vizaun Jeral Hosi Fundu Ba Rekonstrusaun Timor Loro Sa’e: http://www.etan.org/lh/PDFs/lhbl2n1t.pdf
Vol. 1, No. 4, 31 Dejembru 2000 Banku Mundial iha Timor Loro Sa’e: http://www.etan.org/lh/PDFs/lhbul4tm.pdf
Vol. 1, No. 3, 17 Novembro 2000 Hari Sistema Saude Nasional iha Timor Lorosa’e:  http://www.etan.org/lh/PDFs/LHbul3tm.pdf
Vol. 1, No. 2, 17 Julho 2000 Protesaun ba meio ambiente iha TL: http://www.etan.org/lh/PDFs/bulletin02tetum.pdf
Vol. 1, No. 1, 21 Juñu 2000 Rekonciliasaun: http://www.etan.org/lh/PDFs/bulletin01tetum.pdf

English:
La'o Hamutuk: East Timor Institute for Reconstruction Monitoring and Analysis  Updated May 16
La'o Hamutuk (Tetum for Walking Together) is a joint East Timorese-international organization that seeks to monitor, to analyze, and to report on the reconstruction activities of the principal international institutions. It believes that the people of East Timor must be the ultimate decisionmakers in the reconstruction process and that the process should be as democratic and transparent as possible ...
East Timorese staff: Inès Martins, Fernando da Silva, Thomas Freitas; International staff: Pamela Sexton, Mark Salzer Executive board: Sr. Maria Dias, Joseph Nevins, Fr. Jovito Rego de Jesus Araùjo, Aderito Soares
International contact: +1-510-643-4507  Email: laohamutuk@easttimor.minihub.org  Homepage: http://www.etan.org/lh
La’o Hamutuk Bulletin: http://www.etan.org/lh/bulletin.html
Mar 23 2001 LH: Job announcement for La'o Hamutuk in East Timor: http://www.pcug.org.au/~wildwood/01marjob.htm
Activity Report: Mar 16 2001 LH: http://www.pcug.org.au/~wildwood/01marlhreport.html


Haré:

lia-inglés / lia-tetum / lia-portugés / lia-fransés:
BD: Vizaun Jeral Hosi Fundu Ba Rekonstrusaun Timor Loro Sa’e


Haruka buat lia-foun, reportajen, ai-knanoik ho istória jornalista lia-loos sira ba BACK DOOR nia korreiu ba li’ur elektróniku: wildwood@pcug.org.au
Korreius: BACK DOOR, GPO Box 59 (Kaixa 59), Canberra City (Sidade Canberra), ACT  2601, AUSTRALIA
Se Ita hakarak simu boletin lia-foun semana-semana karik Ita bele email wildwood@pcug.org.au ho liafuan ‘Subscribe BACK DOOR’ iha kabesallu mensajen ne’e. Boletin email sira hakerek prinsipál lia-inglés. Dala balu nia inklui liafuan bahasa, lia-portugés i lia-tetun.
BACK DOOR Boletin Lia-Foun Kona ba Timór Loro Sa’e

Uma-fatin (pájina primáriu) | Lia-tetun | Lia-indonézia | Lia-portugés | Buka website ne’e
Email (korreiu ba li’ur elektróniku): wildwood@pcug.org.au
WEB-fatin (Pájina primáriu): http://www.pcug.org.au/~wildwood