BACK DOOR Boletin Lia-Foun Kona ba Timór Loro Sa’e
Uma-fatin (pájina primáriu) | Lia-tetun | Lia-indonézia | Lia-portugés | Buka website ne’e

Boletim La'o Hamutuk
Vol. 1, No. 1: 21 June 2000 [pdf 39k]
"Principio katak rekonciliasaun tenke bazeia iha esforsu atu fo justisa ba sociedade, liu-liu ba mutun na’in sira (victima). ... Bazeia ba lia-los ne’e mak ita bele hateten katak procesu lei nian la’o. Procesu lei nian ne’e bele la’o iha tribunal (tribunal formal) no mos bele la’o tuir dalan ne’ebe la-os tribunal, hanesan mekanismo fukun (mekanisme adat). Substancia rua ne’e, justisa ho lia-los, bele hala’o hanesan no dala ida de’it, ho hanoin katak sira na’in rua tulun malu. Procesu lei nian bele mos hala’o uluk atu buka lia-los, no dala ruma ita hetan tiha ona lia-los, tuir mai ita lori problema ne’ebe iha ba tribunal." Aniceto Guterres Lopes, Direktor, Yayasan HAK

Rekonciliasaun Housi Lei Nia Roman

Aniceto Guterres Lopes, Direktor, Yayasan HAK

Hanoin no esforsu kona ba importancia rekonciliasaun nian, ulun-boot politiku sira hato’o bebeik tiha ona ba populasaun. Nune’e mos amo Bispo ho amo-lulik no pendeta sira hato’o housi sira nia esplikasaun iha igreja. Uluk kedas, molok referendum 30 Agostu 1999 hahu, ulun-boot CNRT no grupo autonomia koalia ona kona ba ne’e, maski sei iha liafuan de’it (retorika) no halai dook housi sentido no signifikadu rekonciliasaun lo-los nian. To’o sira nia sorumutu politiku mos hanaran sorumutu rekoncilisaun.

Iha sociedade nia leet mos, liafuan rekonciliasaun la-os lia fuan foun ida ona, maski ho kompreensaun ne’ebe la dun metin ka diak. Ho hanoin katak, rekonciliasaun ne’e hanesan esforsu ida atu kaer liman no hako’ak malu ka husu deskulpa ba malu de’it entre grupo rua ne’ebe envolve iha problema. Maibe, housi parte ida, mosu mos lia fuan kritika barak ho esperansa housi sociedade ne’ebe exige rekonciliasaun tenke bazeia iha justisa.

La interese sentido ka signifikadu saida mak mosu housi lia fuan ne’e, importante tebes atu hare esforsu rekonciliasaun housi ponto de vista oin-oin, no iha kontekstu ne’ebe rekonciliasaun ne’e hahu no la’o. Rekonciliasaun iha kontekstu Timor Lorosa’e, la-os iha nia aspektu politiku de’it, maibe mos iha relasaun ho problema sosial, kultura, lei ho moral.

Koalia kona ba rekonciliasaun, iha pergunta barak no importante ne’ebe ita tenke hatan: tansa mak rekonciliasaun sai importante? Rekonciliasaun atu halo saida? Rekonciliasaun entre se? Oin sa atu hala’o rekonciliasaun? Artigo ne’e nia hakarak atu fo resposta pergunta hirak ne’e housi perspektiva lei no justisa nian.
 

Rekonciliasaun ho Justisa

Politika hafahe malu ne’ebe hala’o kle’ur tebes iha kolonizasaun Portugal nia okos no okupasaun Indonesia besik tinan 25 ikus ne’e, halo ema Timor hafahe no haketak malu iha grupo oin-oin ne’ebe sai funu-maluk. Ida ne’ebe seidauk lakon housi ita nia hanoin mak ema Timor hafahe ba grupo pro-autonomia ho grupo pro-ukun rasik an.

Violasaun direitos humanos no injustisa mosu ho forma oin-oin iha tempo hirak ne’eba. Violasaun ne’ebe mosu duni housi ukun kolonial no mos sira ne’ebe mosu housi intermédio grupo sira ne’ebe kolonialista sira hafahe. Ema Timor ida-idak oho malu fali, haterus malu, na’ok no lelan malu. La iha proteksaun lei nian ne’ebe efektivu atu buka justisa ne’ebe nudar direito fundamental ema ida-idak nian.

Hahalok at sira ne’e kulmina wainhira referendum 30 Agostu 1999 ramata, iha ne’ebe povo Timor Lorosa’e maioria hakotu nia hakarak atu sai housi kolonizasaun no okupasaun ne’ebe at, houdi sai povo ne’ebe ukun rasik an. Milicia pro-integrasaun ho tulun no ordem housi TNI hala’o operasaun bumi hangus (sunu mutuk), ne’ebe populasaun civil barak lori todan, liu-liu sira ne’ebe sira (milicia no TNI) konsidera pro-ukun rasik an. Iha operasaun ne’e, populasaun civil barak sai mutun (vitima), balun mate no feto sira ema viola (perkosa), barak mak sira tortura no obriga atu halai, sunu uma no lelan povu nia riku soin.

Ita tenke rekonhece katak, ho hahalok at sira hanesan haterus no injustisa ne’ebe mosu, hamosu sofrimento fisiku no psikologiku ne’ebe wa’in tebes. Hahalok sira ne’e hanesan sama povu Timor Lorosa’e nia dignidade. Buat sira ne’e, sai problema ne’ebe serio tebes no tenke buka resolve atu hadia fali dignidade povu Timor Lorosa’e nudar ema no nudar Povu ida.

Sai tiha housi okupasaun hodi hetan anin liberdade nian, oras ne’e ita tama iha era preparasaun atu hari nasaun Timor Lorosa’e foun. Nasaun foun tenke haburas ho esforsu atu hari hikas sociedade foun ne’ebe la bele hanesan uluk nakonu ho opresaun, violasaun direitos humanos ho injustisa. Timor Lorosa’e foun tenke sai sociedade ne’ebe tuir ema houtu nia hakarak, Povu tomak nia hanoin. Povu ne’ebe hahi lei, direitos humanos, demokracia ho justisa.

Esforsu rekonciliasaun preciza tau iha kontekstu problema uluk ne’ebe tenke resolve, no mos tau fundasaun atu hari sociedade foun ne’ebe ita houtu hakarak. Iha ne’e, rekonciliasaun la-os de’it esforsu politiku ida atu ema husu deskulpa ba malu, kaer liman, hako’ak malu no hari governu hamutuk ne’ebe to’o ikus husik livre hela ema sala na’in (impunity). Rekonciliasaun ida hanesan ne’e, sei nega valores direitos humanos ho justisa nian ne’ebe nudar faktor fundamental atu hari sociedade foun iha loron oin. Iha ne’e, lei ne’ebe nudar instrumentu atu satan direitos humanos no fo justisa sei la vale buat ida. Ita bele imagina, wainhira sociedade foun iha nasaun foun Timor Lorosa’e, lei la iha dignidade (ema la respeita), injustisa no opresaun buras sai at liu, ne’e katak ita ses housi rekonciliasaun ne’ebe los nian.
 

Aproximasaun Tuir Lei

Principio katak rekonciliasaun tenke bazeia iha esforsu atu fo justisa ba sociedade, liu-liu ba mutun na’in sira (victima). Maibe, tenke hanoin katak justisa la bele hari wainhira la iha lia los (verdade). Tan ne’e, importante tebes atu loke fakto sira kona ba violasaun no injustisa molok haka’as an atu hetan solusaun tuir mekanismu atu hametin lei ka mekanismu seluk tan. Ne’e katak, tenke bazeia ba lia los. Karik lae, justisa ne’ebe ita hetan justisa ne’ebe falsu no namlele hela.

Koalia kona procesu lei nian ba problema sira uluk, buat ne’ebe ideal mak tenke lori ba tribunal internacional. Maibe, bele mos ba tribunal nacional, depende ba porsaun (porsi) ka todan krime ne’ebe ema ne’e halo. Tribunal nudar fatin atu sisi responsabilidade housi ema ruma ne’ebe halo krime atu responsabiliza ninia hahalok. Iha ne’e, tribunal nudar fatin atu resolve problema ruma ho dalan ne’ebe formal no transparante sem viola valores direitos humanos ne’ebe tenke hahi. Exemplu ida, iha ema na’in rua baku-malu. Tuir mai sira na’in rua nia problema resolve housi parte ida de’it (unilateralmente), katak parte seluk la hetan solusaun ne’ebe justo. Kazu hanesan ne’e, sei halo problema ne’e naruk ba bebeik no bele hamosu odio-vingansa. Tan ne’e mak importante tebes tribunal ninia presensa iha sociedade ida, atu problema ne’ebe mosu bele hetan solusaun ne’ebe transparante nudar fatin ida atu buka lia-los no mos hodi fo kastigu ba ema ne’ebe halo sala tuir todan ne’ebe hanesan ninia hahalok. Importante mos tanba tribunal nudar odan-matan atu loke kazu sira ne’e ba sociedade (povo) hodi hatene katak problema ne’e resolve tiha ona tuir procesu lei nian ne’ebe hala’o iha sociedade laran.

Buka ka loke lia-los la-os importante de’it ba procesu lei iha justisa formal tuir tribunal ka la ho tribunal. Liu tan ida ne’e, buka lia-los mos iha nia importancia atu halos (meluruskan) no hakerek historia ema Timor Lorosa’e uluk nian, nudar Povu ida, fo garancia ba direito sociedade nian, liu-liu mutun-na’in (korban) ho nia familia atu hatene saida mak akontece no fo oportunidade ba mutun na’in sira (masyarakat korban) atu hala’o tuir sira nia tradisaun ne’ebe sira sei hala’o. Ho ida ne’e, uitoan-uitoan kanek psikologika ne’e ema hetan ka enfrenta bele kura, molok no wainhira procesu lei nian ramata. Buat ne’ebe sei dudu ema no fo aten barani ba sira atu perdoa no husu deskulpa ba malu.

Bazeia ba lia-los ne’e mak ita bele hateten katak procesu lei nian la’o. Procesu lei nian ne’e bele la’o iha tribunal (tribunal formal) no mos bele la’o tuir dalan ne’ebe la-os tribunal, hanesan mekanismo fukun (mekanisme adat). Substancia rua ne’e, justisa ho lia-los, bele hala’o hanesan no dala ida de’it, ho hanoin katak sira na’in rua tulun malu. Procesu lei nian bele mos hala’o uluk atu buka lia-los, no dala ruma ita hetan tiha ona lia-los, tuir mai ita lori problema ne’ebe iha ba tribunal.

Justisa tuir procesu lei nian, buat ida ne’ebe relativu no dala barak preciza procesu naruk. Tanba ne’e, iha kontekstu rekonciliasaun, ita la bele hare esforsu atu hametin lei dalan uniku atu resolve problema sira uluk nian no fo garancia ba mutu-na’in sira. Maski nune’e, esforsu ka procesu atu
hametin lei iha importancia tebes atu hamoris precedente ka tau baze ba nasaun Timor Lorosa’e nian ba oin, atu nune’e lei saida de’it, lei tradisional (adat) ka lei formal bele sai instrumentu diak ne’ebe bele fo proteksaun ba direitos humanos ne’ebe esencial atu hetan liberdade, demokracia ho Rule of Law (Ukun Lei Nian)

Rezultadu housi procesu lei nian ne’e bele halo ema livre tanba iha prova katak nia la sala, no mos balun iha prova katak ha sala maibe hetan perdaun (amnestia), tanba nia hahalok tama iha kategoria ne’ebe atu bele hetan perdaun tuir konsensu. Maibe, iha mos balun ne’ebe kastigu tama to’o prizaun (komarka). Tuir konceitu prizaun moderna (pemasyarakatan), ema ne’ebe hetan kastigu bele hala’o procesu rehabilitasaun tan hahalok ne’ebe nia halo, ho objektivu atu nia bele konsciente ba nia sala atu iha loron oin la bele halo tan, no dala ruma nia bele muda nia an.
 

Justisa Ne’ebe Tomak

Durante ne’e, ema koalia de’it kona justisa ho hanoin katak ema ne’ebe sala lori ba tribunal, tuir mai hatama iha komarka, maibe oin sa ema ne’ebe sai mutun ninia destinu (nasib). Ema la hanoin kona ba efeito ne’ebe sei mosu ka mosu tiha ona ba mutu-na’in, iha ne’ebe ema la-os ema sala na’in de’it mak lakohi fo atensaun maibe mos governu.

Ema ne’ebe sai mutun, ninia familia tenke hetan kompensasaun ho rehabilitasaun. Ida ne’e mak signifikadu lo-los konceitu justisa ne’ebe tomak (utuh) tuir lei. Tanba ema wainhira hetan kastigu la-os de’it tanba nia viola kodigo penal nacional (aturan hokum pidana nasional) no internacional (kejahatan perang, genocide, etc.), maibe mos tanba ninia hahalok at ne’e hamosu kauza ruma. Wainhira ema sala na’in hetan kastigu, nia mos tenke fo resposabilidade ba nia kauza ne’ebe ninia hahalok at hamosu. Kastigu ne’ebe nia simu tuir ninia hahalok la bele responsabiliza ho kauza ka efeito ne’ebe mutun-na’in hetan.

Karik iha esforsu atu fo kompensasaun ho rehabilitasaun ba mutun-na’in, ne’e katak justisa la/seidauk la’o. Exemplu, feto ida nia la’in ema oho, nia hetan presaun psikologika ne’ebe bele transforma nia emosaun no nia situasaun psikologika la normal. Karik feto ne’e nia la’in ulun boot governo (pejabat) ida mak oho. Tuir procesu lei nian, boot ne’e hetan duni kastigo tinan 10. Feto ne’ebe nia la’in mate ne’e tenke hahu nia moris ho responsabilidade dupla, sai makaer moris iha uma laran no fo han ba nia oan sira ho situasaun ekonomia ne’ebe arraska hela. Iha ne’e, ba ema ne’ebe normal sei hateten katak ida ne’e la justo.

Iha procesu lei nian ne’ebe iha buat ne’ebe hanaran multa (denda), maibe durante ne’e multa ne’e multa ne’ebe fo ba estado, la-os ba mutun-na’in ne’ebe lakon nia familia tan ema ida ka ema grupo ida nia hahalok at.

Problema ba ita oras ne’e, se mak sei responsabiliza kona kompensasaun no rehabilitasaun ba mutun-na’in sira? Ema sala-na’in ne’ebe hetan tiha kastigo ona? Estado, estado Timor Lorosa’e/UNTAET ka estado Indonesio? Ka orgaun social sira hanesan NGO?

Resposta ba pergunta sira ne’e sai importante, la-os de’it tan problema responsabilidade ba mutun-na’in sira. Maibe mos tan atu mutun-na’in ho nia familia nia situasaun bele hadia hikas fail hodi hahu moris foun ne’ebe bele tulun hamoris balansu social, ekonomia ka justisa iha sociedade foun Timor Lorosa’e nia laran. Ho nune’e, rekonciliasaun la-os hare de’it nudar buat ne’ebe hamriik mesak, sa tan nudar evento (peristiwa) ida, maibe hare nudar procesu ida iha kontekstu rekonstrusaun nacional atu hari sociedade furak tuir ita houtu nia hakarak (masyarakat idaman).

Opiniao nebe fo sai ne’e opiniao hakerek nain nian, laos opiniao La’o Hamutuk.


Bahasa Indonesia:
Yayasan HAK - Yayasan Hukum, Hak Asasi dan Keadilan
Maksud Umum: Yayasan Hak didirikan untuk maksud utama dua: 1. Kerja perkara - mewakili korban dan keluarganya di pengadilan. 2. Sokongan anjuran hak asasi manusia - melaporkan dan menerbitkan informasi mengenai HAM, proses pengadilan.
Sejarah Pendek: Yayasan Hak adalah yayasan bantuan hukum yang didirikan pada bulan Maret 1997, dan dibiayai oleh empat kelompok. Hak didirikan untuk menyediakan bermacam-macam pelayanan hukum kepada masyarakat Timor Lorosae.

English:
Yayasan HAK - Foundation of Law, Human Rights, and Justice
Human Rights, Advocacy and Community Organising
General Mission: Yayasan Hak has two primary functions: 1. Casework - representing victims and their families in court 2. Human rights advocacy work - monitoring, reporting and publicising human rights information, litigation
Short History: Yayasan Hak is a legal aid foundation set up in March 1997, co-funded by four funding agencies. It was established in order to provide a range of legal services for the people of East Timor.


Tetum:
La’o Hamutuk, Instituto Timor Lorosa’e ba Analiza no Monitoring Reconstrucao
Saida mak La’o Hamutuk? La’o Hamutuk organizasaun klibur Ema Timor Lorosa’e no Ema Internacional ne’ebe buka atu tau matan, halo analize ho halo relatorio kona ba hahalok (actividade) instuisaun internacional ne’ebe oras ne’e haknaar iha Timor Lorosa’e, liu-liu hahalok sira ne’ebe iha relasaun ho rekonstrusaun fizika no social Timor Lorosa’e nian. La’o Hamutuk fiar katak Povo Timor Lorosa’e mak tenke hakotu iha procesu rekonstrusaun ne’e nia laran no procesu rekonstrusaun ne’e tenke demokratiku no transparante duni.
Local Contact:  P.O. Box 340, Dili, East Timor (via Darwin, Australia)  Mobile: +61(408)811373;  Land phone: +670(390)325-013
International contact: +1-510-643-4507
Email: laohamutuk@easttimor.minihub.org  Homepage: http://www.etan.org/lh
Haruka buat lia-foun, reportajen, ai-knanoik ho istória jornalista lia-loos sira ba BACK DOOR nia korreiu ba li’ur elektróniku: wildwood@pcug.org.au
Korreius: BACK DOOR, GPO Box 59 (Kaixa 59), Canberra City (Sidade Canberra), ACT  2601, AUSTRALIA
Se Ita hakarak simu boletin lia-foun semana-semana karik Ita bele email wildwood@pcug.org.au ho liafuan ‘Subscribe BACK DOOR’ iha kabesallu mensajen ne’e. Boletin email sira hakerek prinsipál lia-inglés. Dala balu nia inklui liafuan bahasa, lia-portugés i lia-tetun.
BACK DOOR Boletin Lia-Foun Kona ba Timór Loro Sa’e

Uma-fatin (pájina primáriu) | Lia-tetun | Lia-indonézia | Lia-portugés | Buka website ne’e
Email (korreiu ba li’ur elektróniku): wildwood@pcug.org.au
WEB-fatin (Pájina primáriu): http://www.pcug.org.au/~wildwood